De memoires van Edward Said

Ontheemd, de memoires van Edward Said over zijn jeugd, is zonder meer het mooiste wat deze Palestijns-Amerikaanse denker heeft geschreven. Het is niet alleen prachtig omdat het het imposante en rijke leven beschrijft van één van de meest vooraanstaande intellectuelen en denkers van de twintigste eeuw. Het is ook een belangrijk boek dat de achtergrond van de verschillende aspecten van Said’s denken en werk verduidelijkt. Ontheemd vervolledigt  Said’s oeuvre, en dan met name waar het gaat over de permanente nadruk die hij legt op de complexiteit van identiteit, de veelzijdigheid van culturen en het menselijk bestaan en zijn visie op ballingschap als een ethische en intellectuele houding; het boek geeft het intellectuele geraamte als het ware vlees en bloed.

In Ontheemd zien wij Said als mens. Hij legt zijn persoonlijke leven en dat van het gezin van het midden van de jaren twintig tot het einde van jaren zestig zonder reserve bloot aan de lezer. Naast een boek waarin de grote thema’s aan de orde komen, zoals het Palestijns-Israëlische conflict, de relatie tussen het Westen en het Midden-Oosten en de koloniale en antikoloniale verhoudingen, is het een  boek vol kleine, schitterende verhalen: het verhaal van een moeder die heel haar leven lang haar zoon iedere week een brief schreef, en van een zoon die even vaak terugschrijft; het verhaal van een autoritaire, dikwijls afwezige vader die van sport hield en die decennialang ‘de ene Amerikaanse auto na de andere [bezat], allemaal zwart en elk groter dan de voorgaande’; verhalen van tantes, ooms, vrienden en leraren, die Said boeiend en tot in detail beschrijft.

Ondanks de warme, gevoelige bewoordingen waarin Said dit boek heeft geschreven, worden ook deze memoires gekenmerkt door het gevoel van ontheemdheid dat Saids werk eigen is; de ontheemdheid van een balling die in vele werelden leeft en nergens een echt thuis heeft. Met de vele intieme details die Said in zijn boek beschrijft lijkt hij zich in zekere zin te wreken op zijn ballingschap en de dreiging van de dood waarmee hij tijdens het schrijven van het boek was geconfronteerd. Op bepaalde manier zijn deze memoires het gevolg van zijn bittere strijd met de dodelijke leukemie die bij hem was vastgesteld.
 
De ballingschap van Said begint in feite bij zijn geboorte als christelijke Palestijn in Jeruzalem in 1935, die Said als vanaf het begin een sterk gevoel van ontheemdheid gaf. Na de eertse Arabisch-Istraëlische confrontatie in 1948 ontvluchten duizenden Palestijnen hun geboortegrond, onder wie vele bekenden en familieleden van het gezin Said, dat zelf al enige jaren in Cairo woont. De vader van Said is een succesvol zakenman. Said beschrijft deze nieuwe omgeving als de ballingschap van een rijke christelijke familie in een omgeving bewoond door arme moslims in het Cairo van eind jaren veertig en begin jaren vijftig: een ballingschap in die zin, dat ze een leven leiden zonder werkelijke en betekenisvolle interactie met de meerderheid van de mensen om hen heen.In Egypte gaat Said als kind van een rijke familie naar een Britse koloniale eliteschool, waar hij de sfeer benauwend en autoritair vindt. Hij zit in de klas met beroemdheden als de latere Jordaanse koning Hoessein en de latere Hollywoodacteur Omar Sharif. Op zijn zestiende wordt hij tegen zijn wil door zijn vader naar de Verenigde Staten gestuurd, waar hij aan Princeton zijn bachelor en aan Harvard zijn master en PhD haalt. Said noemt zijn eerste jaren in Amerika de bitterste jaren van zijn leven, terwijl zijn studie in Amerika daarentegen een uitzonderlijk succesverhaal is. Voor zijn proefschrift over Joseph Conrad krijgt hij de Bowdoin Prize. Voor zijn eerste boek Beginnings (1975) ontvangt hij Lionel Trilling Award en zijn Orientalism (1978) wordt genomineerd voor de Het National Book Critics Circle. Vanaf 1974 werkt hij als gastprofessor Vergelijkende Literatuur wetenschappen aan Harvard en vervolgens werkt hij tot zijn dood aan Columbia University in New York.
 
Tijdens zijn verblijf in Amerika, met name vanaf eind jaren zestig en begin jaren zeventig, begint hij zich intensief bezig te houden met de Palestijnse strijd. In het kader hiervan bezoekt hij in 1969 en 1970 Amman en Beiroet en beweegt zich binnen de leidende kringen van de PLO. In 1977 wordt hij als onafhankelijke intellectueel gekozen in de Palestijnse Nationale Raad , het Palestijnse parlement in ballingschap. Naast zijn academisch werk blijft Said gedurende zijn hele leven een intellectuele vertolker van de Palestijnse zaak in de internationale arena, maar zijn  betrokkenheid bij de Palestijnse kwestie leidt niet tot een verzwakking van zijn kritische houding ten aanzien van het leiderschap van de Palestijnen. In de jaren negentig en na de oprichting van de Palestijnse Autoriteit als gevolg van de Oslo-akkoorden zal Said genadeloze kritiek leveren op de Palestijnse autoriteiten om hun corruptie en cliëntelisme. Als gevolg hiervan verbieden de Palestijnse autoriteiten zijn publicaties in de Palestijnse gebieden. Na de aanslagen van 11 september wordt hij in Amerika, vanwege zijn betrokkenheid bij de Palestijnse zaak, zijn kritiek op de manier waarop islam in het westen wordt gepresenteerd en zijn kritische houding ten aan zien van de Amerikaanse politiek, 'de ideoloog van de woede en het zelfbeklag onder moslims’ en de vertolker van het ‘boosaardige anti-Amerikanisme’ genoemd. Hij wordt zelfs van 'intellectueel terrorisme' beschuldigd.

Aan het leven in en tussen deze verschillende werelden ontleende Edward Said een complexe identiteit. Ontheemd is een autobiografisch verslag van de vorming van deze complexe identiteit. Het besef hiervan begint bij Saids naam, de vreemde combinatie tussen zijn typische Engelse voornaam, Edward, en zijn typische Arabische achternaam, Said. Voorts benadrukt Said zijn complexe relatie met de taal. Said zegt niet weten wat zijn moedertaal is: Arabisch of Engels. Hij leefde tussen vier kosmopolitische steden: Jeruzalem, Cairo, Beiroet en New York. De rode draad die al deze verschillende aspecten van Said’s leven met elkaar verbindt en er een coherent geheel van maakt is de notie van ballingschap.

De Nederlandse vertaling van de oorspronkelijke Engelse titel van Said’s memoires Out of Place als Ontheemd vangt niet alleen de kern van zijn memoires, maar ook die van zijn hele intellectuele project. Ballingschap verwijst in het algemene taalgebruik naar een gedwongen verblijf in een ander land omdat het leven in eigen land onmogelijk wordt gemaakt. Het gaat om het verwijderen van iemand uit zijn oorspronkelijke omgeving, ofwel het kwijtraken van het eigen thuis. In die zin is ballingschap een straf of een negatieve ervaring. Maar ballingschap is voor Said meer dan een straf en de ervaring van verlies. Ballingschap is voornamelijk een intellectuele en ethische houding. Volgens Said dienen intellectuelen nergens thuis te zijn, want alleen vanuit de positie van thuisloosheid kan een kritische intellectueel ethisch genoeg en kritisch genoeg te werk te gaan. Volgens Said brengt het gevoel van zich niet thuis voelen in eigen huis de mens in directe confrontatie met de wereld. Thuisloosheid positioneert de intellectuelen regelrecht tegen de mensheid in zijn geheel, met voorbijgaan aan klasse en etnische, religieuze en culturele loyaliteiten. Thuisloosheid is de positie waarin geen barrières meer bestaan tussen het zelf, de wereld en de mensheid. Het is een manier van denken die de wereld buiten haar dominante grenzen en contouren behandelt, met voorbijgaan aan de nationale, religieuze, sektarische grenzen die zowel de wereld als de mensheid in kleine gesloten entiteiten verdeelt.

Nederland heeft een ambivalente, zo niet problematische verhouding met Said. Onder de Said-kenners in dit land waarde altijd de vraag rond waarom Orientalism, het wereldberoemde en meest invloedrijke boek van Said dat in 1978 werd gepubliceerd en naar meer dertig talen vertaald, meer dan een kwart eeuw moest wachten om in het Nederlands vertaald te worden [als Oriëntalisten, 2003 red.]. Hoe komt dat men hier niet in de oeuvre van Said en zijn denken was geïnteresseerd?
Een van de redenen is dat hij een Palestijn is die niet aarzelde als morele woordvoerder van de Palestijnse kwestie op te treden in de internationale arena. Nederland staat daarentegen bekend om haar pro-Israëlische houding. 
Saids denken staat daarnaast ook voor een radicale afrekening met het kolonialisme en met de imperialistische houding van het Westen ten aan zien van andere werelddelen. Het grootste deel van Said werk gaat over de misrepresentatie van de Ander. In zijn boeken laat Said zien hoe eurocentrische en een opgezwollen superioriteitsgevoel en ideeën verankerd zijn in belangrijke delen van het Westerse denken over de Oriënt en hoe een reeks van vooroordelen, stereotypen en clichés in het Westen sinds het einde van de achttiende eeuw worden gebruikt om de mensen uit de Oriënt te beschrijven en te overheersen. Nederland zwijgt echter liever over haar koloniale verleden. Nergens in Europa is zo weinig publieke debat geweest over de eigen koloniale geschiedenis als in Nederland.

Ten derde is het publieke debat in Nederland over de multiculturele samenleving en de bijbehorende thema’s zoals de Nederlandse cultuur en identiteit, de islam en de integratie van niet-Nederlanders in de Nederlandse samenleving vanaf het begin van de jaren negentig niet enkel met een culturalistisch en nationalistisch betoog gevoerd, maar ook met een quasi-koloniale taal. Een taal die ons aan de beschavingsmissie van het kolonialisme herinnert en immigranten beledigt en minacht. In dit nieuwe nationalisme is er geen sprake van grote ideologieën, maar van culturele verschillen die de identiteiten zouden bepalen. Het culturele nationalisme van vele Nederlanders die actief hebben meegedaan aan het publieke debat van de afgelopen decennia heeft een nationale verhaal van Nederland gecreëerd waarin de koloniale geschiedenis radicaal is vergeten. Het geheugenverlies is één van de belangrijkste kenmerken van het nationale zelfbeeld dat uit dit debat is voortgekomen. Nederland heeft een lange koloniale geschiedenis met de islam, maar vandaag de dag wordt net gedaan alsof Nederland voor het eerst met de islam te maken krijgt. Dit geheugenverlies heeft het debat over de islam in Nederland berooft van ieder historisch besef.

Het werk van Said is een imposante kritiek op een groot deel van het publieke debat in Nederland : het vergeten verleden, de gevaarlijke combinatie van culturalisme en nationalisme en de koloniale houding en denkwijze. Hoewel Said in 1999 de Spinozaprijs won, is zijn denken niet doorgedrongen tot het Nederlandse publieke debat over cultuur, identiteit en hen die anders zijn dan wijzelf. De westerse vooroordelen over de Oriënt die Said in zijn werk blootlegt en bekritiseert zijn eenvoudigweg op de islam overgegaan. Laten we hopen dat de mooie vertaling van Ontheemd een nieuwe begin zal brengen van de integratie van Saids denken in het Nederlandse publieke debat.

Ontheemd: Een jeugd in het Midden-Oosten
Edward W. Said
Oorspronkelijke titel: Out of Place
Vertaling: Maarten van der Werf
Omvang: 320 blz.
Uitgeverij De Arbeiderspers
ISBN 978 90 295 7190 6